امنیت روانی؛ پیش نیاز آموزش موفق در فضای مجازی

شاید پیش از شیوع ویروس همه گیر کرونا هیچ کس تصور نمی کرد که روزی بتوان یک پایه تحصیلی کامل را به صورت مجازی گذراند و به پایان رساند. اما همان بحران جهانی، به ناگاه آموزش را از کلاس های فیزیکی به صفحه های نمایشگر منتقل کرد و نشان داد که این شیوه، هرچند ناگزیر، می تواند ادامه دار باشد. از آن زمان، آموزش مجازی به یکی از ارکان جدایی ناپذیر نظام های آموزشی به ویژه در کشورمان تبدیل شده است. با وجود اینکه آموزش و پرورش تأکید کرده است که آموزش در مدارس حضوری خواهد بود، اما خبر هایی درباره شیوع مجدد ویروس کرونا در کشورمان، کمبود انرژی و ... زمزمه مجازی شدن کلاس ها را به راه انداخته است. این نوسان میان حضوری و مجازی، فقط یک تصمیم اداری یا مدیریتی نیست؛ بلکه زندگی میلیون ها دانش آموز، خانواده و معلم را تحت تأثیر قرار می دهد. هر بار که صحبت از بازگشت به آموزش مجازی می شود، پرسش های زیادی درباره کیفیت یادگیری، سلامت روان دانش آموزان و آینده تحصیلی آنها مطرح می شود. البته نباید از نظر دور داشت که والدین نیز استرس های بسیاری را در این شرایط متحمل می شوند. خبرگزاری ایکنا، در همین راستا با هانیه احمدی، کارشناس علوم تربیتی درباره «آموزش مجازی دانش آموزان از نظر تربیتی و روانی» به گفت و گو نشسته است. مشروح گفت و گو در ادامه می آید.

ایکنا ـ چگونه می توان به خانواده ها آموزش داد که در فضای مجازی، نقش «همراه آموزشی» را بدون ایجاد اضطراب و فشار روانی ایفا کنند؟

آموزش مجازی ممکن است برای برخی والدین استرس آور باشد؛ زیرا ممکن است تصور کنند فرزندشان در این شیوه، آموزش کافی و مناسبی دریافت نمی کند. در حالی که اگر شرایط مناسبی فراهم شود، آموزش مجازی می تواند فرصت مناسبی برای یادگیری و تقویت مهارت های دانش آموز باشد. در ابتدا باید به والدین اطمینان داد که فرزندشان توانایی یادگیری در این بستر را دارد و لازم نیست برای جبران نگرانی های خود، فشار زیادی به او وارد کنند. نقش والدین بیشتر باید «همراه و حامی آموزشی» باشد، نه اینکه خودشان جای معلم را بگیرند. برای این منظور والدین می توانند محیط مناسبی برای یادگیری فرزندشان فراهم کنند؛ برای مثال، در زمان برگزاری کلاس مجازی تلویزیون خاموش باشد، فضای خانه تا حد امکان آرام باشد و اگر مهمانی در خانه حضور دارد، از او خواسته شود که آرامش زمان کلاس حفظ شود. همچنین بهتر است زمان مشخصی برای کلاس و مطالعه در نظر گرفته شود و برنامه روزانه دانش آموز نظم داشته باشد. والدین باید به جای کنترل و تذکر مداوم، با فرزند خود گفت و گو کنند، مشکلات او را بشنوند و در صورت نیاز با معلم ارتباط داشته باشند. همچنین نباید انتظار داشته باشند که دانش آموز تمام ساعات روز را مشغول درس خواندن باشد؛ داشتن زمان استراحت، تفریح و فعالیت بدنی نیز برای سلامت روان و یادگیری او ضروری است. در واقع، رعایت همین جزئیات ساده به دانش آموز نشان می دهد که یادگیری او برای خانواده مهم است و والدین در کنار او هستند، نه در مقابل او. این رویکرد می تواند اضطراب را کاهش داده و احساس امنیت و حمایت بیشتری در دانش آموز ایجاد کند.

ایکنا ـ  چه اقدامات روانی و تربیتی برای کاهش استرس ناشی از «ارزیابی و امتحانات مجازی» در دانش آموزان و خانواده ها لازم است؟

هر آزمون و امتحانی به طور طبیعی می تواند برای دانش آموز و خانواده استرس زا باشد. در امتحانات مجازی، به دلیل وجود عواملی مانند ناآشنایی با نحوه برگزاری آزمون، مشکلات اینترنت، قطع شدن ناگهانی سیستم و نگرانی از مسائل فنی، ممکن است این استرس بیشتر شود. برای کاهش این اضطراب، اولین اقدام این است که قبل از امتحان، اطلاعات کامل و روشنی درباره نحوه برگزاری آزمون، مدت زمان، زمان شروع و پایان و شیوه پاسخگویی در اختیار دانش آموز و خانواده قرار گیرد. آگاهی از روند امتحان باعث می شود بخش زیادی از نگرانی ناشی از ابهام کاهش پیدا کند. همچنین لازم است قبل از شروع امتحان، شرایط فنی مانند اینترنت، شارژ دستگاه و دسترسی به سامانه بررسی شود تا احتمال بروز مشکل کاهش پیدا کند. خانواده نیز باید در زمان امتحان محیطی آرام و بدون مزاحمت برای دانش آموز فراهم کنند و از تذکر های مداوم و ایجاد فشار بیشتر خودداری کنند. اگر در هنگام امتحان مشکلی مانند قطع شدن اینترنت یا اختلال سامانه ایجاد شد، والدین باید آرامش خود را حفظ کنند و به جای سرزنش یا مضطرب کردن دانش آموز، به او در پیدا کردن راه حل کمک کنند و در صورت نیاز با معلم یا پشتیبان مدرسه ارتباط گیرند. از نظر تربیتی، این موقعیت می تواند فرصت خوبی برای آموزش مهارت حل مسئله و مدیریت شرایط دشوار به دانش آموز باشد. دانش آموز یاد می گیرد که در هنگام بروز مشکل، ابتدا آرامش خود را حفظ کند، راه حل های ممکن را بررسی کند و در صورت نیاز از دیگران کمک گیرد. همچنین بهتر است والدین نتیجه امتحان را به ارزش و توانایی فرزندشان گره نزنند. هدف ارزیابی باید بیشتر شناخت میزان یادگیری و نقاط قوت و ضعف دانش آموز باشد، نه ایجاد ترس از شکست. استفاده از روش های متنوع و مستمر ارزیابی نیز می تواند فشار ناشی از یک امتحان مهم را کاهش دهد. در نتیجه، اطلاع رسانی شفاف، آمادگی فنی، ایجاد محیط آرام، حمایت عاطفی و آموزش مهارت حل مسئله از مهم ترین اقدامات روانی و تربیتی برای کاهش استرس امتحانات مجازی هستند.

ایکنا ـ آیا آموزش مجازی باعث کاهش تعامل عاطفی بین معلم و دانش آموز می شود؟ راهکار های تربیتی برای جبران آن چیست؟

آموزش مجازی تا حدی دانش آموز را از ارتباط حضوری و تماس مستقیم با معلم محروم می کند و به همین دلیل ممکن است برخی از نشانه های عاطفی مانند ارتباط چشمی، زبان بدن و گفت و گو های کوتاه و غیررسمی کمتر شود. با این حال، این موضوع به معنای محرومیت کامل دانش آموز از حمایت عاطفی معلم نیست. پژوهش ها نشان می دهند که با ایجاد حضور اجتماعی و ارتباط منظم می توان رابطه عاطفی و احساس نزدیکی بین معلم و دانش آموز را در فضای مجازی تقویت کرد. برای این کار، معلم می تواند از راهکار های مختلفی استفاده کند؛ برای مثال، به فعالیت ها و پاسخ های دانش آموزان توجه نشان دهد، آنها را با نام صدا بزند و پس از پاسخ دادن یا انجام تکلیف، از تلاش آنها تشکر و تشویق کند. خطاب کردن دانش آموز با نام، خوشامدگویی و ارائه بازخورد شخصی از روش هایی هستند که می توانند احساس ارتباط و حضور معلم را در فضای مجازی بیشتر کنند. همچنین پیگیری وضعیت دانش آموز اهمیت زیادی دارد. برای مثال، اگر دانش آموز چند جلسه غیبت کرد یا بیمار بود، معلم می تواند با او احوالپرسی کند و علت غیبتش را پیگیری کند. این کار به دانش آموز نشان می دهد که معلم فقط به عملکرد درسی او توجه ندارد، بلکه خود او نیز برای معلم اهمیت دارد. استفاده از صوت و تصویر، تماس کوتاه، پیام های شخصی و کلاس های تعاملی نیز می تواند ارتباط را انسانی تر کند. همچنین بهتر است معلم فرصت پرسش و پاسخ، گفت وگوی دوطرفه و فعالیت های مشارکتی ایجاد کند تا دانش آموز صرفاً شنونده کلاس نباشد. تعامل معلم و دانش آموز و احساس حضور اجتماعی، با مشارکت بیشتر در محیط های یادگیری آنلاین ارتباط دارد. در نتیجه، آموزش مجازی ممکن است ارتباط عاطفی حضوری را کاهش دهد، اما لزوماً به معنای کاهش حمایت عاطفی نیست. اگر معلم به شکل هدفمند، منظم و شخصی با دانش آموز ارتباط برقرار کند، می توان بخش قابل توجهی از این فاصله عاطفی را جبران کرد.

ایکنا ـ اگر آموزش مجازی بخواهد «خیال خانواده ها را آسوده کند»، اولویت اول کدام است: رفع مشکلات فنی یا رفع نگرانی های تربیتی و روانی؟

هم رفع ابهام خانواده ها اهمیت دارد و هم رفع مشکلات فنی. نکته مهم این است که خانواده باید نسبت به سیستمی که دانش آموز از آن محتوا دریافت می کند، احساس امنیت و اطمینان داشته باشد. همچنین خانواده باید بداند کلاس چگونه برگزار می شود، امتحانات به چه شکل است، اگر اینترنت قطع شد چه اتفاقی برای دانش آموز می افتد و اساساً باید مشکلات را از چه کسی پیگیری کند. برای مثال، در مدرسه حتماً باید یک نفر به عنوان مسئول پشتیبانی مشخص شود و همه والدین بدانند که در صورت بروز مشکل، باید با چه شماره ای تماس گیرند یا با چه شماره ای پیام دهند. این شماره باید همیشه آنلاین باشد و والدین بدانند هر زمان مشکلی پیش آمد، می توانند فوراً پاسخ دریافت کنند؛ بنابراین مدرسه باید اطلاعات روشنی در اختیار خانواده ها قرار دهد تا در صورت بروز مشکلات فنی، خانواده بتواند آن را کنترل کند و بداند فردی مسئول و پیگیر کار ها هست. از سوی دیگر، والدین نباید تصور کنند که در آموزش مجازی باید دائماً بالای سر فرزندشان باشند و به او بگویند چه کار کند و چه کار نکند. مثلاً اگر دانش آموز خواست بلند شود و کمی هوا بخورد، نباید دائم به او تذکر داد. نقش کنترل گر دائمی داشتن بالای سر دانش آموز درست نیست. دانش آموز در کلاس حضوری هم ممکن است سر جای خود نشسته باشد و یک ساعت به صحبت های معلم گوش دهد، اما ممکن است چند دقیقه با بغل دستی اش صحبت کند یا افکارش در جا های مختلف باشد، ولی در نهایت یادگیری خود را دارد. والدین نباید نگران این موارد باشند. این موضوعات باید برای والدین توضیح داده شود تا نگرانی و استرس آنها کاهش یابد.

ایکنا ـ از دیدگاه روانشناسی تربیتی، ترس خانواده ها از مجازی شدن مدارس تا چه حد واقع بینانه است و چه بخشی از آن ناشی از عدم آگاهی است؟

این ترس ممکن است تا حدی ناشی از عدم آگاهی باشد و هم ناشی از مشکلات فنی که برای دانش آموزان پیش می آید و خانواده ها نمی توانند آن را حل کنند. همچنین ممکن است مدرسه نتوانسته باشد نیاز های دانش آموزان را برطرف کند و این ترس در خانواده ها نهادینه شده و دید بدی نسبت به آموزش مجازی پیدا کرده اند. پس همه این موارد به این برمی گردد که مدرسه چگونه این موضوع را مدیریت می کند. البته والدین نیز باید آگاهی خود را در این زمینه بالا ببرند، ولی نقش اصلی را مدرسه و آموزش وپرورش ایفا می کند که چگونه خدماتش را ارائه می دهد و چگونه به خانواده ها آگاهی می بخشد. چون خانواده ها نیز تحت فشار و استرس هستند و نگران آینده دانش آموزانشان هستند؛ بنابراین نیاز های خانواده هم حتماً باید برطرف شود و تعامل خانواده با مدرسه باید برقرار باشد و مدرسه پاسخگو باشد تا والدین بتوانند نگرانی هایشان را کاهش دهند و کمتر دچار استرس شوند و این استرس را کمتر به دانش آموزان منتقل کنند.

ایکنا ـ ترس خانواده ها از «انزوای اجتماعی» فرزندانشان در آموزش مجازی را چگونه می توان برطرف کرد؟

این موضوع نه فقط یک نگرانی، بلکه ترسی بسیار قابل درک برای والدین است و حتی ممکن است مدیران آموزشی و سایر مسئولان نیز در این زمینه نگران باشند. نکته این است که آموزش مجازی، خواه ناخواه، کودک یا نوجوان را از دوستانش جدا می کند. مدرسه فقط جایی نیست که بچه ها به آنجا بروند و درس بخوانند؛ بچه ها زمان زیادی را در کنار دوستانشان سپری می کنند. حتی زمانی که سر کلاس مشغول درس هستند، نگاه هایی بین آنها رد و بدل می شود، از دوستانشان حمایت عاطفی دریافت می کنند و اگر سؤالی را متوجه نشوند، حتماً از دوستانشان می پرسند. به این ترتیب، تعاملات بسیاری در مدرسه شکل می گیرد؛ بنابراین نباید این بخش از زندگی کودک یا نوجوان از او گرفته شود. در این شرایط، کار هایی می توان انجام داد؛ مثلاً گروه های دوستانه دانش آموزان برقرار بماند، فعالیت های گروهی و بحث های کلاسی ادامه یابد و آنها بتوانند با دوستانشان گفت و گو کنند. خانواده می تواند این بستر را با نظارت در اختیار کودک یا نوجوان قرار دهد. همچنین فعالیت های ورزشی و تفریحی دانش آموز و روابط خانوادگی و دوستانه خانواده نباید محدود شود. نباید همه روابط کودک یا نوجوان به یک صفحه نمایش خلاصه شود و باید روابط اجتماعی او حفظ شود تا بتوانیم آسیب این موضوع را کاهش دهیم. انتهای پیام